Waarom een toxische relatie verslavend voelt, en waarom je blijft

Dat een toxische relatie verslavend voelt, komt vooral door de afwisseling: na spanning, ruzie of stilte volgt telkens weer een moment van warmte en opluchting. Je lichaam kan leren om die opluchting na te jagen, en juist omdat ze onvoorspelbaar komt, wordt het verlangen sterker in plaats van zwakker. Daarom blijf je misschien, of ga je terug, terwijl je hoofd allang weet dat het niet goed voor je is.

Het kan zijn dat je inmiddels moe bent van jezelf. Je hebt het in je hoofd al zo vaak uitgemaakt, vrienden vragen voorzichtig waarom je nog steeds contact hebt, en eigenlijk weet je het zelf ook niet goed. Ik hoop dat dit artikel je wat meer begrip geeft voor wat er in je gebeurt, want met schaamte kom je hier niet verder.

Welke patronen herken jij in je relatie? Dat kun je rustig nagaan met de korte zelftest over toxische relaties.

Waarom een toxische relatie verslavend voelt

Er is een principe uit gedragsonderzoek dat hier veel verklaart. Als een beloning altijd komt, raak je eraan gewend en wordt hij minder bijzonder. Als een beloning nooit komt, stop je na een tijdje met zoeken. Maar als een beloning soms komt en soms niet, zonder dat je kunt voorspellen wanneer, dan blijf je het langst en het hardst zoeken. Dat noemen onderzoekers wisselende beloning, en het is ook het principe achter gokautomaten.

In een relatie kan het net zo werken. De ene dag is de ander lief, aandachtig en dichtbij, de volgende dag koel, kritisch of ver weg, en je weet vaak niet precies welke versie je krijgt. Dus blijf je opletten, aanpassen en hopen, en elke keer dat de warmte terugkomt, kan dat voelen als een enorme opluchting. Die opluchting is wat je lichaam onthoudt.

Een kleine hersenscanstudie naar afwijzing in de liefde lijkt die kant op te wijzen (Fisher en collega’s, 2010). Liefde is daarmee nog geen verslaving, en toch helpt het misschien te begrijpen dat het verlangen naar iemand die je afwisselend warmte en pijn geeft, zo diep in je lichaam kan zitten.

De cyclus van spanning en opluchting

Misschien herken je een vast ritme. Eerst bouwt de spanning op: je voelt dat er iets broeit, je loopt op eieren. Dan komt de uitbarsting, een ruzie, een verwijt of dagen stilte. Daarna volgt het goedmaken, met excuses, aandacht of soms een periode waarin alles weer is zoals in het begin. En dan begint het opnieuw.

Je lichaam doet in die cyclus mee. Tijdens de spanning staat je zenuwstelsel op scherp, met een snelle hartslag, een strakke buik en een hoge adem. Bij het goedmaken zakt dat alarm ineens, en dat voelt als warmte, als thuiskomen. Het lastige is dat je lichaam die opluchting kan gaan verbinden aan de persoon die ook de spanning veroorzaakte. Zo kan de ander tegelijk de bron van je onrust en het enige medicijn ertegen worden.

Waarom je blijft, ook als je het ziet

Naast die cyclus zijn er nog andere redenen waarom het zo moeilijk is om weg te gaan. Je hebt veel geïnvesteerd, in tijd, in liefde en soms in een huis of een gezin. Je hebt hoop, want je hebt gezien hoe goed het kan zijn. Dat ken ik van mezelf: toen ik mijn ex miste, focuste ik vooral op het potentieel dat ik in haar zag en op de dromen die we samen hadden, ook al was het dagelijks leven vaak een stuk moeizamer. Je bent misschien bang om alleen te zijn, zeker als je merkt dat je snel onrustig wordt zonder de ander. Daar gaat mijn stuk over verlatingsangst verder op in.

En er is vaak ook verwarring. Als de ander de ene dag je grootste liefde is en de volgende dag je grootste criticus, weet je op een gegeven moment niet meer wat waar is. Je gaat twijfelen aan je eigen waarneming en wacht op een moment van zekerheid dat maar niet komt.

Dat je blijft, laat vooral zien hoe sterk deze mechanismen zijn. Als iemand van buitenaf vraagt waarom je niet gewoon weggaat, mag je weten dat die vraag de kracht ervan onderschat.

Een toxische relatie kan zo verslavend zijn, omdat je lichaam gewend is aan spanning en aan het “aan” staan. Als iemand je onzekerheid geeft, kan dat zo vertrouwd voelen dat het ergens diep vanbinnen goed voelt, zeker als je daar eerder in je leven, bijvoorbeeld als kind, een ervaring of trauma mee hebt gehad. Vaak zien we daarin onbewust een kans om die oude wond te helen, en hopen we dat met die partner te kunnen doen. Ook kan een toxische relatie veel seksuele aantrekkingskracht geven, doordat je lichaam aan staat en je je seksueel helemaal kunt verbinden met iemand die normaal misschien ver weg of afstandelijk is.

Hoe je loskomt van iets wat verslavend voelt

Afstand is meestal het begin. Zoals bij elke gewoonte die je wilt doorbreken, helpt het om de prikkel uit je buurt te halen, met minder of geen contact en zonder te blijven kijken op de social media van de ander. Hoe je geen contact volhoudt, ook als het verlangen groot is, lees je in het artikel over geen contact met je ex. Woon je nog samen, of word je bang van hoe de ander reageert als je afstand neemt, plan het dan niet alleen. Weggaan kan bij iemand die dreigt of controleert ook echt riskant zijn, en Veilig Thuis kan je helpen om dat veilig te doen.

Het helpt ook om te verwachten dat het verlangen komt. In de eerste weken na afstand nemen voelt het vaak erger in plaats van beter. Dat lijkt op ontwenning: je lichaam mist de pieken van opluchting. Als je weet dat dit erbij hoort, schrik je er minder van en hoef je er niet meteen naar te handelen.

En je lichaam heeft een andere bron van rust nodig. Als de ander jarenlang het enige was dat je alarm liet zakken, moet je lichaam leren dat het ook anders kan. Dat kan met rustig ademen, met beweging, met slaap en met mensen bij wie je je ontspannen voelt. Begin klein: elke keer dat je de neiging hebt om de ander te appen, neem je eerst twee minuten om langzaam uit te ademen en te voelen waar de onrust zit. Vaak zakt de golf al iets voordat je iets hebt gedaan.

Er is nog een begrip dat hier dichtbij ligt: trauma bonding, een sterke band met iemand die je ook pijn doet. Daar schreef ik apart over, omdat het nog een stap verder gaat dan de verslavende cyclus die je hier leest.

Voel je je niet veilig, of word je bedreigd? Bel Veilig Thuis, 0800-2000 (gratis, dag en nacht bereikbaar). Bij direct gevaar: 112.

Zo begint de test. Herken je dit?Na tijd met de ander voelde ik me leeg of gespannen in plaats van blij.Je antwoordt in de test zelf, met één klik per vraag.

Zit je in een toxische relatie, of zat je erin?

Als je blijft terugkeren naar iets wat je pijn doet, helpt het om scherp te zien wat er gebeurt. De zelftest brengt de patronen in je relatie rustig in kaart, zonder oordeel over jou.

Doe de gratis zelftest

In een paar minuten heb je je uitslag, zonder dat je iets achter hoeft te laten. Zie hem als hulpmiddel om te kijken, niet als vonnis.

Rust die niet van de ander afhangt

Zolang de ander de enige is die je lichaam tot rust brengt, blijft het zoeken. De Loslaat-Sessie geeft je lijf een andere bron van rust: een ademsessie die je thuis doet, waarin ik je drie kwartier begeleid. Laat eerst de spanning zakken. Wat je verder wilt, hoef je nu nog niet te weten. Zit je nog in een situatie waarin je je onveilig voelt, dan gaat hulp daarbij voor.

Veelgestelde vragen over een toxische relatie die verslavend voelt

Over de auteur

Ik ben Jens Kemna, lichaamsgerichte coach bij liefdesverdriet in Den Haag. Coach ben ik sinds 2022 en ademcoach sinds 2023, en sinds 2024 gebruik ik ook geluid als ondersteuning. Zelf kwam ik op ademwerk uit na een tip van mijn coach, en uiteindelijk vond ik daardoor veel meer rust. Inmiddels deden meer dan 500 mensen ademwerk met mij. Ik stel geen diagnoses en ik ben geen therapeut. Wat ik doe, is mensen helpen om de spanning in hun lijf te laten zakken, naast de hulp die ze verder nodig hebben. Uit dat werk is De Loslaat-Sessie ontstaan, een ademsessie die je thuis doet om je lichaam uit de waakstand te laten zakken. Lees meer over mijn aanpak →